Integriteit
Integriteit is essentieel voor jou als (burger)raadslid, omdat jouw handelen direct van invloed is op het vertrouwen in de gemeenteraad en de lokale democratie. Hieronder lees je welke regels en afspraken er gelden, zowel vanuit de wet als de Tilburgse gedragscode, en wat dit betekent voor jouw rol en verantwoordelijkheden.
Wettelijk kader
Eed of belofte
Bij toelating tot de raad of benoeming als burgerraadslid leg je een eed of belofte af (artikel 14 Gemeentewet). Integriteit staat hierin centraal: je belooft geen giften of gunsten te hebben gegeven of te zullen aannemen om (burger)raadslid te worden of je werk als (burger)raadslid uit te voeren, en dat je de Grondwet en overige wetten zult naleven.
Onverenigbare betrekkingen
Sommige functies mogen niet worden gecombineerd met het raadslidmaatschap (artikel 13 Gemeentewet), om belangenverstrengeling, rolconflicten en afhankelijkheid te voorkomen. Artikel X1 van de Kieswet bepaalt dat bij een “onverenigbare betrekking” het lidmaatschap automatisch ophoudt. Deze regel geldt ook voor burgerraadsleden, zie Reglement Informatie- en debatbijeenkomsten.
Verboden handelingen
Daarnaast zijn bepaalde handelingen verboden, bijvoorbeeld betrokken zijn bij geschillen tussen de gemeente en derden of het aangaan van bepaalde overeenkomsten met de gemeente (artikel 15 Gemeentewet). Bij overtreding kan de raad het lid ontslaan. Deze regel geldt ook voor burgerraadsleden.
Onthouden van stemming en beraadslaging
Een raadslid mag niet deelnemen aan stemming of beraadslaging over een onderwerp dat hem persoonlijk raakt of waarbij hij als vertegenwoordiger betrokken is (artikel 28 lid 1 Gemeentewet). Dit geldt ook voor het indienen van moties of amendementen of deelnemen aan debat over dit onderwerp. Het is aan het raadslid zelf om te beoordelen of er sprake is van een persoonlijk belang. Bij twijfel kan advies worden gevraagd bij de griffier.
Nevenfuncties
Raadsleden mogen andere functies hebben, maar deze moeten openbaar worden gemaakt na aanvaarding of benoeming (artikel 12 Gemeentewet). Inkomsten hoeven niet openbaar te worden gemaakt. De nevenfunctie van elk raadslid en burgerraadslid wordt op de op de website van de gemeenteraad. Zorg dat het overzicht actueel blijft en meld wijzigingen aan de griffie.
Tilburgs kader: de gedragscode
Integriteitscode
De Gemeentewet verplicht dat een gemeenteraad een eigen gedragscode heeft voor de raad en zijn leden (artikel 15, lid 3). In Tilburg is dit geregeld in de Integriteitcode raadsleden gemeente Tilburg. Ondanks de naam geldt deze gedragscode niet alleen voor raadsleden, maar ook voor burgerraadsleden en fractieondersteuners.
De regels in de gedragscode zijn geen wetten; het zijn afspraken binnen de raad waar iedereen zich aan houdt. De Tilburgse gedragscode behandelt onder andere:
Vertrouwelijk en geheime informatie
Een (burger)raadslid gaat zorgvuldig en correct om met vertrouwelijke en geheime informatie waarover hij vanwege zijn raadswerk beschikt en bewaart deze veilig. Daarnaast maakt een (burger)raadslid geen gebruik van (nog) niet-openbare informatie in het eigen voordeel of dat van een derde. Hierbij is relevant om te weten dat aan stukken waarop geheimhouding is gelegd, wettelijke bepalingen zijn verbonden. Zie hiervoor het hoofdstuk Geheimhouding. Het schenden van de geheimhoudingsplicht is strafbaar.
Geschenken
Een (burger)raadslid of fractieondersteuner mag geen cadeaus, diensten of voordelen aannemen of geven als dat zijn of haar onafhankelijke positie kan beïnvloeden. Als er geen sprake is van beïnvloeding en het cadeau een geschatte waarde heeft van €50 of minder, dan mag het (burger)raadslid of de fractieondersteuner het cadeau houden. Cadeaus met een waarde van meer dan €50 moeten worden geregistreerd en worden eigendom van de gemeente. Deze cadeaus komen in een register dat te bekijken is op de site van de gemeenteraad.
Voor de duidelijkheid en openheid mogen ook cadeaus van minder dan €50 vrijwillig in dit register worden opgenomen. Het is niet toegestaan om cadeaus op het privéadres te ontvangen.
Deelname aan excursies
Als je als raadslid deelneemt aan excursies en evenementen die door anderen dan de gemeente worden betaald, moet je dit binnen een week na de excursie of het evenement openbaar maken. Vermeld daarbij wie de kosten heeft gedragen. Deze informatie wordt beschikbaar gemaakt via de site van de gemeenteraad.
Administratie
De fractie organiseert zijn administratie zo dat er een duidelijk beeld is van de juistheid en rechtmatigheid van de uitgaven, met heldere procedures over hoe functionele uitgaven rechtstreeks in rekening worden gebracht of gedeclareerd bij de gemeente. Het raadslid verantwoordt zich over het gebruik van de voorzieningen volgens de vastgelegde regels en procedures.
Reizen naar het buitenland
Als je als raadslid van plan bent om vanwege je functie een buitenlandse reis te maken, heb je vooraf toestemming nodig van het presidium. Geef in ieder geval aan wat het doel, de bestemming, de duur van de reis is en wat de kosten waren. Deze informatie wordt beschikbaar gemaakt via de site van de gemeenteraad.
Declaraties
Een (burger)raadslid declareert geen kosten die al op een andere manier worden vergoed. Declaraties worden afgehandeld volgens een vastgestelde administratieve procedure. De controle op de declaraties ligt bij de fractievoorzitter en de griffier. Een declaratie wordt ingediend met een vastgesteld formulier, waarbij betalingsbewijzen en/of originele nota's worden toegevoegd. De griffier is verantwoordelijk voor een correcte administratieve afhandeling en registratie van declaraties. Bij twijfel over een declaratie wordt deze voorgelegd aan de burgemeester.
Gebruik van gemeentelijke voorzieningen
Het is niet toegestaan om spullen of voorzieningen van de gemeente te gebruiken voor jezelf of voor anderen, tenzij dit wettelijk is geregeld. Dit geldt ook voor gebruik voor een politieke partij. Let op: dit is iets anders dan de fractie. De fractie in de gemeenteraad mag wel gebruikmaken van gemeentelijke voorzieningen. Bijvoorbeeld het bestuur van de lokale partij of het campagneteam mag dit niet. Denk hierbij aan het gebruik van een vergaderzaal in het Stadhuis. Raadsleden en burgerraadsleden krijgen een laptop in bruikleen. Dat betekent dat de laptop van de gemeente blijft. De laptop is alleen bedoeld voor werk dat met het raadslidmaatschap te maken heeft.
Protocol integriteitsschending
Het protocol voor vermoedens van integriteitsschendingen bij politieke ambtsdragers beschrijft het proces en de regels voor het melden van een integriteitsschending. Het geldt voor de burgemeester, raadsleden, wethouders, gemeentesecretaris en de griffier.
Een vermoeden van een misstand kan onder andere gaan over schending van wetten, gevaar voor gezondheid of milieu, of slecht functioneren dat de openbare dienst schaadt. Melders worden beschermd en kunnen rekenen op vertrouwelijkheid; hun identiteit wordt niet zonder toestemming bekendgemaakt.
De vertrouwenspersoon (voor de raad: de griffier en/of de burgemeester) biedt advies, begeleiding en nazorg en heeft een geheimhoudingsplicht, met uitzondering van meldplicht bij misdrijven.
Meldprocedure en onderzoek
Meldingen gaan via de griffier of gemeentesecretaris naar de burgemeester, die beslist of de melding wordt onderzocht. De burgemeester heeft op grond van de Gemeentewet de taak om de bestuurlijke integriteit te bevorderen.
Bij meldingen over de burgemeester wordt de locoburgemeester of voorzitter van de raad betrokken en wordt ook de Commissaris van de Koning geïnformeerd.
Na een melding volgt een vooronderzoek en eventueel een nader onderzoek door een externe onderzoeker. De raad en/of het college wordt, al dan niet vertrouwelijk, geïnformeerd over de uitkomsten. Bij een vermoeden van een misdrijf wordt aangifte gedaan bij de politie.
Praktische richtlijnen en tips
Hoewel regels richting geven, is integriteit in de praktijk niet altijd zwart-wit. De volgende principes helpen als handvat:
- Openheid en transparantie: wees duidelijk over motieven en belangen
- Onafhankelijkheid: voorkom vermenging van persoonlijke en zakelijke belangen
- Verantwoordelijkheid nemen: leg verantwoording af
- Gelijkwaardigheid: behandel iedereen eerlijk
- Voorbeeldfunctie: toon bewust en integer gedrag
Daarnaast is het aan te bevelen om als fractie:
- een open aanspreekcultuur te bevorderen
- te zorgen voor duidelijke taakscheiding
- integriteit mee te wegen bij kandidaatstelling
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft hiervoor een handreiking ontwikkeld. Ook kan een Verklaring omtrent het Gedrag (VOG) worden gevraagd bij kandidaatstelling. Hoewel dit geen vereiste is om raadslid te worden volgens de Kieswet, mogen partijen dit wel hanteren. Voor burgerraadsleden is een VOG wel verplicht. De gemeente vergoedt de eerste 10 VOG’s van de kandidatenlijst.
Tips
Hoewel in dit hoofdstuk regels, zowel landelijke als lokale, met betrekking tot integriteit worden beschreven, is de praktijk meestal niet altijd scherp of zwart-wit. De volgende principes kunnen daarom helpen als handvatten in relatie tot integriteit:
- Openheid en transparantie: Wees duidelijk over motieven, belangen en beslissingen.
- Onafhankelijkheid: Laat geen persoonlijke of zakelijke belangen meewegen.
- Verantwoordelijkheid nemen: Leg verantwoording af over gedrag en besluiten.
- Gelijkwaardigheid: Behandel iedereen eerlijk en zonder vooroordelen.
- Voorbeeldfunctie: Wees bewust van je rol en toon voorbeeldgedrag, ook in vrije tijd.
Concreet is het daarnaast ook aan te bevelen om als fractie:
- een open aanspreekcultuur te bevorderen,
- te zorgen voor een goede taakscheiding tussen bestuur en fractie,
- bij kandidaatstelling voor gemeenteraadsverkiezingen integriteit nadrukkelijk mee te wegen.
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft hiervoor een handreiking ontwikkeld. Het is daarnaast aan te raden een Verklaring omtrent het Gedrag (VOG) als vereiste te stellen. De Kieswet staat niet toe dat een VOG vereist is om tot raadslid benoemd te worden, maar politieke partijen kunnen deze wel aanvragen bij de kandidaatstellingsprocedure. De gemeente betaalt de eerste 10 VOG’s van de kandidatenlijst. Om tot burgerraadslid benoemd te worden is het overigens wel vereist om een VOG te kunnen overleggen.